تبلیغات
کادر بسته ، نمای باز - سنت و مدرنیته از دو منظر - بخش اول
کادر بسته ، نمای باز
و خدایی که در این نزدیکیست ...

سنت و مدرنیته از دو منظر - بخش اول
ارسال در تاریخ 15 مهر 92 توسط مصطفی صفری

در این مقاله درصدد آنیم که سنت‌گرایی و پست مدرنیسم را از دو جهت با یکدیگر مقایسه کند: اول از حیث توجه هر کدام به سنت و آموزه‌های سنتی و ارجاع به گذشته و دوم از حیث نگاه انتقادی‌ای که هر کدام از آنها به مدرنیته و نگرش مدرن دارند. 
در مورد اول سنت را از نگاه سنت گرایی تعریف می‌کنیم و به تفاوت سنت در اندیشه پست مدرن و سنت‌گرایی اشاره می‌کنیم. به طور خلاصه می‌توان گفت مهمترین این تفاوت‌ها در این است که در نگرش پست مدرن، سنت در کنار خرده روایت‌های دیگر مطرح می‌شود، بر خلاف سنت‌گرایی که سنت در آن محوریت دارد. 
در مورد دوم نیز خاطرنشان خواهیم کرد که انتقاد هر دو گرایش فکری به مدرنیته ناظر به وقایع و پدیده‌های یکسانی است که مولود نگرش مدرن و روشنگری است ولی در نهایت راه حل ارائه شده هر کدام از آنها (سنت‌گرایان و پست مدرن‌ها) تفاوت‌هایی دارد که منبعث از تفاوت در هستی‌شناسی‌ای است که سنت‌گرایان اختیار کرده‌اند. 

«سنت» در دو نگرش پست مدرن و سنتگرا 

یکی از نکات اصلی‌ای که اندیشمندان پست مدرن در نقد اندیشه مدرن غربی مد نظر دارند، یک جانبه‌نگری اندیشه مدرن علی‌الخصوص نسبت به عقلانیت مدرن است. اندیشه مدرن تعریفی خاص از عقلانیت ارائه می‌دهد و بر همین اساس هر چیز را با این ملاک می‌سنجد و به عقلانی و غیرعقلانی تقسیم می‌کند و آنچه را که با این ملاک، عقلانی می‌داند، هنجار و متعارف و آنچه با این ملاک ناسازگار است، ناهنجار و غیرمتعارف می‌خواند و به حاشیه می‌راند. 
به باور انسان مدرن کسی که مرتکب عملی نامتعارف و ناهماهنگ و متضاد با زندگی و عقلانیت مدرن می‌شود و کسی که دارای ایده‌های کهنه و غیرمعمول است و اندیشه‌اش با اندیشه متعارف مدرن سازگار نیست، فردی غیرعقلانی و یا به تعبیری مجنون و دیوانه است. 
نخستین کتاب معروف میشل فوکو، از اندیشمندان فرانسوی معاصر در حوزه اندیشه‌های پست مدرن، «تاریخ جنون» نام دارد. به نظر فوکو «تیمارستان» (دیوانه خانه) پدیده‌ای مولود مدرنیته است. در جامعه سنتی دیوانگان درون جامعه هستند و از متن جامعه مفارق نیستند. در جامعه سنتی دیوانه داخل یک خانواده هست و زندگی خود را دارد: می‌خورد، کار می‌کند و حتی ازدواج می‌کند و صاحب فرزند می‌شود. 
اما نگرش مدرن با تعریف و تحدید عقلانیت خاص خود، استانداردی را برای همه شئون زندگی انسان معرفی می‌کند و کسی را که خارج از این عقلانیت بیندیشد و مغایر با این استاندارد عمل کند فردی غیرعقلانی و نامعقول و به اصطلاح دیوانه می‌خواند. برای چنین فردی جایی برای زندگی در جامعه مدرن نیست. جامعه مدرن او را از خود طرد می‌کند. و در گوشه‌ای از شهر حصاری را دور او می‌کشد و به تدریج افراد دیگر غیر معقول را وارد آنجا می‌کند و دیوانه خانه درست می‌شود. این خصیصه اصلی عقلانیت مدرن است. عقلانیت مدرن از این حیث انحصارگراست، یعنی عقلانیتی منافی با استانداردهای خود را برنمی‌تابد. 
در نگرش مدرن مهم نیست که غیر عاقل و یا دیوانه چه نگرشی دارد و اصلا مهم نیست که دیوانه قدرت تفکر و اندیشه را دارد یا خیر و اصلا آیا دیوانه چقدر سواد دارد بلکه آنچه دیوانه را دیوانه می‌کند و موجب می‌شود که او مستحق حبس در دیوانه خانه (تیمارستان) شود ناهنجار بودن و مدرن نیندیشیدن اوست بنابراین ممکن است افرادی که در دیوانه خانه بسر می‌برند حتی افرادی باشند که در زندگی ارزش‌های بسیاری را محترم می‌شمارند ولی چون این ارز‌ش ها همان ارزشهای مدرنیته نیست آنها محکوم به حبس در دیوانه خانه هستند. فوکو با این تاملات، دیوانه خانه و به طور کلی حاشیه‌ها را محصول مدرنیته می‌داند. 
حاشیه‌ها همان پدیده‌هایی هستند که در اثر تراکم افراد خارج از استاندارد زندگی مدرن و طرد آنها توسط جامعه مدرن در اطراف و خارج از متن جامعه مدرن ظاهر می‌شوند. فسادخانه‌ها، تیمارستان‌ها، بیمارستان ها، خانه‌های سالمندان، محله‌هایی که افرادی در آن به راحتی مواد مخدر را رد و بدل می‌کنند. محله‌های فقیر نشین اطراف شهرهای بزرگ کشورهای غربی مصادیقی از این حاشیه‌ها هستند. 
در واقع مدرنیته با نگرش یک جانبه خود موجب بروز این پدیده‌ها شده است. مدرنیته با مطلق کردن نگرش خود موجب شد در جامعه مدرن شاهد بروز پدیده‌ حاشیه و متن باشیم. متن، آن چیزی است که منطبق با استانداردهای مدرن، قانونی، هنجار و مقبول است. اما همه انسانها نمی‌توانند خود را با این استانداردها منطبق کنند. بنابراین در حاشیه رانده می‌شوند. اما همیشه نمی‌توان حاشیه را در حاشیه نگه داشت. چرا که حاشیه‌ها به مرور زمان فربه می‌شوند و به صورت زیرزمینی و به تدریج وارد متن جامعه مدرن میگردند. اینجاست که حاشیه‌ها سرنوشت جامعه را عوض می‌کنند. 
حاشیه و متن مولود عقلانیت یک جانبه نگر مدرن است. حاشیه و متن جنبه و بعد دیگری از ثنویت حاکم در اندیشه غربی است. متفکر بزرگ قرن بیستمی آلمانی؛ مارتین هایدگر، ریشه این ثنویت را در اندیشه‌های افلاطون می‌داند. او بود که برای نخستین بار عالم را به دو بخش متغیر و نامتغیر (یا همان عالم مادی و عالم مثل) تقسیم کرد و این ثنویت در اندیشه مدرن در فیلسوفی همچون دکارت باز به نحو دیگری حفظ شد. دکارت جوهر را به دو قسم مادی و روحانی دانست و همین دو قسم را در وجود انسان نیز محفوظ دانست و بدن و روح انسان را از دو جوهر متفاوت تلقی کرد و بدین گونه انشقاقی را در وجود انسان ایجاد کرد که متفکران بعدی نتوانستند به نحو مطلوب این انشقاق را در وجود انسان برطرف کنند. 
هایدگر مشکل تفکر مدرن را برای انسان این می‌داند که مدرنیته از ابتدا انسان را بی‌خانمان کرد. انسان همچون جوهری روحانی تصور شد که در دنیا که از جنس جوهر مادی است جایگاه مشخصی ندارد. 
می‌بینیم که در نگاه این اندیشمند (که از طلایه داران اندیشه پست مدرن است) نگاه انتقادی خاصی به مدرنیته وجود دارد. عموماً از جمله خصایص مشترک اندیشمندان پست مدرن نگاه انتقادی به مدرنیته است. اما نباید تصور کنیم که این اندیشمندان خواهان نفی یا طرد کامل مدرنیته هستند. به هیچ وجه چنین نیست. بلکه متفکران پست مدرن بیشتر خواهان طرد مطلق انگاری مدرنیته هستند. 
متفکران پست مدرن انتقادهای خود را از حوزه ها و زاویه دیدهای متفاوت مطرح کردند، اما یکی از انتقادهای اصلی، انتقاد به مطلق انگاری اندیشه مدرن بود. بر این اساس دیگر متفکران پست مدرن یک فرا روایت عام و سیستماتیک را برنمی‌تابند، بلکه قائل به اعتبار خرده روایت‌ها هستند. خرده روایت‌ها هر کدام در حوزه خاصی کارایی دارند و بنابراین حیثیت پراگماتیک دارند. در دوره پست مدرن، نه روایت مارکسیستی، نه روایت هگلی و نه اخلاق کانتی، مطلق نیست. هیچ یک هم به طور کامل نفی نمی‌شود. آموزه‌های مارکسیستی ممکن است در برهه‌هایی خاص در سیاست و اقتصاد کارایی داشته باشند ولی نه در همه برهه‌ها، زمان ها و مکان‌ها. 
در این نگرش، دین، سنت و اندیشه‌های سایر اقوام، مثل آیین‌های شرقی نیز همچون همان خرده روایت‌ها تلقی می‌شوند که نه کاملا نفی می‌شوند و نه مطلقاً پذیرفته می‌شوند. انسان در شرایط پست مدرن ممکن است به خاطر خسته شدن از عقلانیت خشک مدرن، حتی به فال بینی روی ‌آورد. او هیچ توجیهی برای فال نمی‌بیند. عقلا این کار را نادرست می‌داند. ولی می‌خواهد کار خلاف عقل انجام دهد. اما اگر همین فال بینی برای او منفعت عملی هم داشته باشد، بیشتر و بهتر آن را می‌پذیرد. هرچند عقیده‌ای هم بدان نداشته باشد. رجوع پست مدرن به سنت هم از همین جنس است. اگر آموزه‌های بودیسم برای انسان این اثر آرامش بخش‌تر از هر تعداد قرص دیازپام و لورازپام و ... است، چرا به بودیسم روی نیاورد. اما بودیسم فرا روایت انسان پست مدرن نیست. همان انسان که به آموزه‌های بودیسم روی آورده، ممکن است اتفاقاً خیلی اجتماعی هم باشد، حتی یک سیاستمدار باشد، و در اقتصاد گرایشات مارکسیستی هم داشته باشد. 
بنابراین نوعی کثرت گرایی را در شرایط پست مدرن می‌بینیم که در آن رفع نیازهای عملی محوریت دارد. سنت نیز از همین حیث برای انسان این اثر پذیرفته است. نگرش پست مدرن ممکن است به سنت رجوع کند ولی سنت‌گرا نیست. این مطابق با ویژگی کثرت‌گرایی پست مدرنیسم است. (رک: کهون، 19) ولی این سنت بنا نیست که به این انسان یک نگرش نظری خاص در مورد مراتب هستی و کائنات ارائه دهد. بنانیست که سیستم سیاسی جامعه را مشخص کند. بلکه این سنت یک خرده روایت در کنار خرده روایت های دیگر است. به قول لیوتار خرده روایت یک تصویر کوچک ارائه می‌دهد (و نه یک تصویر همه شمول). یک بعد کوچکی از زندگی را سامان می‌دهد (و نه همه ابعاد زندگی را) در این اثر دیگر فراروایت و روایت کلانی وجود ندارد: «روایت کلان، .... صرفنظر از اینکه روایتی نظری است یا روایتی رهایی بخش، اعتبار خود را از دست داده است.»(لیوتار 125). 
نگرش پست مدرن هر چند نگاه قرون وسطایی را کاملا نمی‌پذیرد، ولی فاصله گرفتن جامعه معاصر خود را از آموزه‌های معنوی و مذهبی حس می‌کند. عقلانیت سکولار مدرن که حاکم بر زندگی اجتماعی مغرب زمین شده در طول زمان باعث ایجاد جامعه‌ای فارق و فاقد مذهب شده است. مذهب که همانا مطمئن‌ترین نگهبان برای اعمال و رفتار تک تک افراد است در جامعه مدرن جایگاهی ندارد.
نگرش پست مدرن خلاف هنجارها و آموزه‌های نگرش مدرن نیست بلکه دیگر این آموزه‌ها را مکفی نمی‌داند. در نگاه پست مدرن همه افکار و اندیشه‌ها از همه مکانها و زمانها محترم شمرده می‌شوند و از آنها دعوت می‌شود که برای بشر امروز سخن بگویند و راه حل ارائه دهند. اهمیت و توجه امروز غربیان به آموزه‌های معنوی شرق و آموزه‌های دینی گذشته خود با همین تبیین قابل توجیه است. و این بازگشت به گذشته و سنت، بازگشتی است که پس از تجربه دوران مدرن صورت می‌گیرد و ناظر به کاستی‌های آن است. در اینجا سنت پس از تجربه مدرنیته دوباره مطرح می‌شود. در واقع این بازگشت بیش از آنکه ناظر به جنبه‌های ایجابی و مثبت سنت باشد ناظر بر کاستی‌ها، جنبه های سلبی و منفی دوران مدرن است. 
اما توجه به سنت در سنت‌گرایی چنین نیست. بر اساس سنت‌گرایی، منشاء همه سنن یکی است و به صورت کلی از ان تحت عنوان حکمت خالده یا حکمت جاودان (perennial wisdom) یاد می‌شود: «این حکمت ازلی (eternal wisdom) که مفهوم سنت را از آن تفکیک نمی‌توان کرد و یکی از مولفه‌های اصلی مفهوم سنت را تشکیل می‌دهد، چیزی نیست مگر همان Sophia perennis در سنت غربی که هندوها آن را سنتانه ذرمه و مسلمانان الحکمه الخالده (و به فارسی جاویدان خرد) می‌نامند.» (نصر، معرفت و معنویت، 139) سنت‌گرایی نگرش ارتجاعی و بازگشت به گذشته نیست بلکه سنت از منظر سنت گرایی آموزه‌هایی زنده و جاوید است که در برهه‌ای از تاریخ توسط انسان مدرن کنار گذاشته شدند. سنت مد نظر سنت گرایان، دارای منشاء بشری نیست که با گذشت زمان غبار کهنگی و فرسودگی بر آن بنشیند بلکه این سنن در مراتب عالی‌تر هستی ریشه دارند: «سنت (tradition) ... به معنای حقایق یا اصولی است دارای منشاء الهی که از طریق شخصیت‌های مختلفی معروف به رسولان، پیامبران، اوتاره‌ها، لوگوس یا دیگر عوامل انتقال، برای ابناء بشر و در واقه، برای یک بخش کامل کیهانی آشکار شده و نقاب از چهره آن‌ها برگرفته شده است...» (نصر، معرفت و معنویت، 135) 
سنت گرایان همچون پست مدرن‌ها منتقد مدرنیته هستند، ولی دارای تفاوت منظر هستند. از منظر سنت‌گرایی، مدرنیته انحرافی در تاریخ بشر است. انحرافی که در آن سنت‌ها کنار گذاشته شده و عقلانیت مدرن حاکم شده است. بنابراین سنت گرایی نگاه کثرت‌گرایانه پست مدرن‌ها را برنمی‌تابد. بلکه در مقابل فرا روایت مدرن، فرا روایت دیگری برای زندگی بشر ارائه می‌دهد. 
از جمله مهمترین نقدهای سنت‌گرایی به مدرنیته این است که در دوران مدرن عالم یک بعدی و یک لایه شد و از عالم تقدس زدایی شد. از جمله وظایف نگرش مدرن این بود که عقلانیتی ارائه دهد که طبق آن انسان به تصویری شفاف و یک بعدی از جهان خود دست یابد. مراتب عالیه عالم که بر اساس نگرش قرون وسطایی بر انسان‌ها نامکشوف بود و برای علم به آن‌ها نیاز به مقدماتی از جمله ایمان بود، در نگرش مدرن کنار گذاشته شد. در شناخت و معرفت شناسی مدرن هم این یک بعدی شدن، وجود دارد. معرفت دارای سلسله مراتب نیست. همه انسان‌ها بر اساس نگرش‌ مدرن بهره‌ی مساوی از عقل دارند و موضوع معرفت چیزی جز متعلقات حس نیست. بر این اساس تجربه‌های عرفانی و معرفتی که از آن‌ها حاصل می‌شود جایگاهی ندارد. سنت‌گرایان این یک بعدی کردن مدرن عالم وجود و عالم معرفت را مورد نقد قرار می‌دهند: «سنت‌گرایان استدلال می‌کنند که تلاش‌های فلسفه و روانشناسی متجدد برای محدود ساختن قوای درک و فهم بشر به مرتبه جسمانی، مرتبه نفسانی یا مرتبه نفسانی – جسمانی همراه با نوعی اجماع‌آراء که به تایید علمی رسیده است، به طور ضمنی امکان شناخت و تصدیق به ساحت سلسله مراتبی و واقعیت مطلق را از میان برده است.»(عدنان اصلان، 94) 
بر این اساس مدرنیته راهی به معرفت قدسی باقی نمی‌گذارد و اصلا چنین معرفتی را معتبر نمی‌داند. اما انتقاد سنت‌گرایی به نگرش مدرن به معرفت و هستی شناسی ناظر به ریشه‌های آن است. نگرش مدرن از ابتدا تعریفی یک سویه و جزمانی از علم و معرفت و هستی ارائه می‌دهد و سپس علم و معرفت قدسی و ذو مراتب بودن عالم را با همین نگرش و تعریف جزمانی کنار می‌گذارد: «این صورت جدید (=پارادیم مدرن) منجر به علمی یک جانبه و انعطاف‌ناپذیر گردید که از آن زمان به این سو باقی مانده و تنها به یک مرتبه از واقعیت ملتزم گردیده و راه را بر هرگونه امکان دستیابی به مراتب بالاتر وجود یا سطح آگاهی بسته است... بنابراین با علمی سروکار داریم که قطب عینی‌اش از ترکیب روانی – جسمانی جهان طبیعی محیط بر انسان، و قطب ذهنی‌اش از تعقل بشری که به نحوی صرفا انسان گونه تصور می‌شود و از منبع نور عقل کاملا جدا شده است فراتر نمی‌رود.» (نصر، نیاز به علم مقدس، 130) 

ادامه دارد ...



طبقه بندی: مکاتب فکری، 
دنبالک ها: منبع،
نظرات شما